Anglia w okresie rządów Cromwella

Społeczeństwo angielskie w XVI i pierwszej połowie XVII w. to wolni ludzie o upowszechnionej własności prywatnej, czyli własności absolutnej wykluczającej wszystkie inne roszczenia z prawem do używania, nadużywania, aż do zniszczenia włącznie przedmiotu własności. Upoważniała ona do korzystania z wszelkich pożytków i była podstawą własności. W Anglii powstała niespotykana na kontynencie europejskim struktura społeczna, a mianowicie ziemia była przedmiotem handlu i obrotu, chłopi byli osobiście wolni, również nastąpiło upowszechnienie handlu i rzemiosła. Z czasem Anglicy zaczęli przejmować produkcję sukna. Miało to również swoje przełożenie na postępowanie wobec chłopów, a mianowicie wielcy latyfundyści rugowali chłopów z ziemi, by grunta przemienić na pastwiska dla owiec. Pozbawieni ziemi chłopi mieli do wyboru: albo iść do służby na pańskim folwarku, albo szukać pracy w rozbudowujących się manufakturach. Liczba pozbawionych ziemi chłopów była bardzo duża i dzięki temu zarówno właściciele ziemscy, jak i przedsiębiorcy, prowadzący manufaktury zdobywali tanią siłę roboczą. Nie wszyscy jednak mogli otrzymać pracę, szerzyło się żebractwo i włóczęgostwo, które stały się społeczną plagą. Władze wydawały bardzo surowe zarządzenia przeciw żebrakom i włóczęgom. Hańbiące kary chłosty, piętnowania a nawet kara śmierci miały zmusić tych ludzi do przyjęcia pracy najemnej na jak najgorszych warunkach. Dużą grupą interesów byli kupcy, przedsiębiorcy, finansiści, żeglarze. Istniała również drobna własność burżuazyjna: sklepikarze, rzemieślnicy, usługowcy. Istnieli też pracownicy najemni. Na wsi mieszkali dożywotni dzierżawcy, albo wolni posiadacze. Istniała również wpływowa grupa starej szlachty rodowej skupionej wokół wojen. Obok starej szlachty istniała także tzw. nowa szlachta (New gentry). Byli to ludzie, którzy zakupili posiadłości ziemskie, ale nadal prowadzący działalność handlową na rynek zbytu. Nowa szlachta wzbogaciła się przez nabycie za niskie sumy skonfiskowanych majątków kościelnych.

Wszystkie konflikty społeczne, psychologiczne wyrażały się wówczas w kategoriach teologicznych, czyli: "jakie postępowanie jest zgodne z wolą Bożą i prowadzi do zbawienia?". W Anglii nastąpiły dwa nurty ideologoczno-teologiczne: purytanizm i anglikanizm. Purytanie twierdzili, że miłym Bogu jest skromność, Anglikanie z kolei uważali, że najważniejsza jest służba dla króla i rozgrywki życia dworskiego.

Purytanów nazywano inaczej różnowiercami. Rozwój tego ruchu pozwala poznać mechanizm ścisłego powiązania religii, polityki i hierarchii społecznej w XVII w. Już sam Jakub I, który zasadniczo opowiadał się za tolerancją religijną, z przyczyn politycznych znalazł się w roli prześladowcy różnowierców. Popierał on Kościół anglikański przede wszystkim z powodów pragmatycznych. Ponieważ Kościół ten głosił posłuszeństwo sobie i królowi, stanowił istotny filar jego władzy. Hierarchia kościelna, na której czele stał Jakub I jako król Anglii, była poza tym w oczach wielu Anglików niezastąpioną podporą hierarchicznego porządku społecznego. Chociaż jeszcze za jego panowania istniało zaledwie kilka niewielkich gmin nie stanowiących żadnego zagrożenia politycznego, jego syn Karol I odziedziczył już po nim znaczny problem. Wskutek negatywnej postawy Jakuba wobec życzeń purytanów, domagających się oczyszczenia Kościoła w duchu protestanckim, w 1604 r. nie powiodła się ostatnia próba przeprowadzenia zmian wewnątrz anglikańskiego Kościoła państwowego. Ponieważ jedynie skuteczna reforma wewnętrzna mogłaby umożliwić włączenie purytanów do Kościoła, od początku XVII w. również ci dysydenci zepchnięci zostali do opozycji.

Karol I i jego arcybiskup William Laud zaostrzyli ten konflikt, zmieniając liturgię i ceremonie Kościoła anglikańskiego w sposób, który im współcześni uważali za przybliżenie do wyznania katolickiego. Polityka ta umocniła opór purytanów, spowodowała też odsunięcie się od Kościoła anglikańskiego umiarkowanych anglikanów. Zastosowane przez Lauda środki przymusu okazały się w ostateczności nieskuteczne. Nie udało się wprowadzić w życie kontroli prasy, a surowe, pełne okrucieństwa kary stosowane wobec dysydentów powodowały zwykle umocnienie oporu przeciwko ograniczonej polityce religijnej króla.

Gdy w toku angielskiej wojny domowej purytanie starali się przywrócić Kościołowi czystość doktrynalną w duchu bezkompromisowego protestantyzmu i kalwinizmu, okazało się niebawem, że kiedy zabrakło zewnętrznej presji Kościoła państwowego, rzesza wiernych podzieliła się na rozmaite ugrupowania. Chociaż byli oni nadal zgodni w swym oporze przeciwko wyświęcaniu biskupów oraz "katolickim" ceremoniom i symbolom, istniały miedzy nimi głębokie różnice, które wkrótce stały się powodem nowych prześladowań.

Przekonania religijne reprezentowane przez poszczególne odłamy różnowierców pozostawały najczęściej w ścisłym związku z politycznymi i społecznymi dążeniami reformatorskimi. Już na samym początku kontrowersji najważniejszy argument przemawiający przeciwko zniesieniu anglikańskiego Kościoła państwowego stanowiła jego istotna rola w utrzymaniu porządku społecznego. Dominujący od początku lat 40-tych XVII stulecia prezbiterianie jako szczególnie konsekwentni purytanie byli głęboko przekonani o skorumpowaniu Kościoła anglikańskiego i dlatego pragnęli zbudować zamiast niego czysty, prawdziwie protestancki Kościół państwowy. W czasach swych prześladowań umocnili się w wierze, że należą - zgodnie z głoszoną przez Kalwina nauką o predestynacji - do wybranych, podczas gdy wszyscy inni skazani będą na wieczne potępienie. Przekonanie purytanów o tym, że znają oni wolę Boga i potrafią przeistoczyć ją w życie, przejawiała się również w tym, iż oni sami nazywali siebie "saints" (święci) i często przyjmowali nowe imiona zaczerpnięte ze Starego Testamentu. Prowadzili ascetyczne, "purytańskie" życie i uważali za swe zadanie poddanie surowej kontroli pozostałego społeczeństwa.

W końcu napięta sytuacja religijna przeniosła się na grunt polityczny, owocując konfliktem między społeczeństwem reprezentowanym przez parlament - głównie purytanami a ruchem Anglikanów reprezentowanym przez takich monarchów jak: Jakub I (1603-1625), Karol I (1625-1648) z dynastii Stuartów. Monarchowie ci starali się rządzić bez parlamentu. Nakładali nowe podatki, łamali prawa zagwarantowane przez Wielką Kartę Swobód z 1215r. W swej polityce wzorowali się na absolutyzmie francuskim. W 1640r. doszło do wojny domowej miedzy królem a parlamentem. Zostały zwołane dwa kolejne parlamenty tzw. "krótki" oraz parlament "długi", który rozwiązał sądy królewskie, rozpuścił armię Karola I i wszystkie podatki ustanowione bez swej zgody uznał za nielegalne.

W 1642r. król opuścił stolicę i rozpoczął działania wojenne przeciw zwolennikom parlamentu. Anglia podzieliła się na dwa obozy. Na czele obrońców parlamentu stanął purytanin Olivier Cromwell. Stworzył on nowe, silne formacje jazdy zwane "żelazbobocy". Dzięki nim w 1645r. Cromwell odniósł zwycięstwo w bitwie pod Naseby. Następnie rozpoczął on usuwanie nieprzychylnych mu osób z parlamentu, tworząc tzw. "parlament kadłubowy". On uznał Karola I winnym zdrady narodu, w wyniku czego król został ścięty w 1649 r. Po straceniu króla Cromwell stanął wobec opozycji diggerów, którzy głosili zniesienie prywatnej własności ziemi. To skłoniło go to ataku na Irlandię, a następnie na Szkocję. Planował połączenie tych państw z Anglią ścisłą unią polityczną i ekonomiczną. Od 1653r. Olivier Cromwell sprawował rządy w Anglii jako lord-protektor. Chronił on posiadaczy własności i dbał o interesy kupców. W 1651 r. wydał tzw. Akt Nawigacyjny, w myśl którego można było przywozić towary do Anglii tylko na statkach angielskich, pod karą konfiskaty towaru i okrętu. Doprowadziło to w efekcie do wieloletnich wojen z Holandią. Cromwell zmarł w 1658r. Jego następcą miał zostać jego syn Ryszard, jednak w wyniku nieudolnych rządów został usunięty, a na tron angielski powróciła dynastia Stuartów.

Do niewątpliwych zdobyczy Cromwella należy zaliczyć likwidację sądów specjalnych, niezawisłości sądów kościelnych, monopoli oraz zniesienie ograniczeń w dziedzinie przemysłu i handlu. Jednak okres jego rządów cechowało nieustanne prześladowanie dolnych warstw społeczeństwa. Konfiskowano im majątki ziemskie, zmuszano do pracy za bardzo niską zapłatę oraz zamykano w więzieniach nawet za najmniejsze wykroczenia. Prawo tego okresu było przygotowane głównie z myślą o wysoko postawionych zwolennikach Cromwella. Miało zapewnić mu poparcie w dążeniu do władzy i jej utrzymaniu. System protektoratu był systemem bardzo niedoskonałym, gdyż nie zapewniał bezpieczeństwa politycznego państwu po śmierci protektora. Był to system, w którym zabrakło osobnych organów sądowniczych, ustawodawczych i wykonawczych. Cała władza była skupiona w rękach jednego człowieka, dlatego po zmianie protektora mogło dojść do całkowitego załamanie się ustroju w państwie. Dowodem tego była restauracja dynastii Stuartów po śmierci Ryszarda.

AdiT